Rhoi gwybod am newid tra'ch bod ar Lwfans Cyflogaeth a Chefnogaeth
Mae'r cyngor hwn yn berthnasol i Cymru. Gweler cyngor ar gyfer Gweler cyngor ar gyfer Lloegr, Gweler cyngor ar gyfer Gogledd Iwerddon, Gweler cyngor ar gyfer Yr Alban
Tra eich bod yn cael Lwfans Cyflogaeth a Chymorth (ESA) dull newydd, mae'n bwysig dweud wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau (DWP) os oes newidiadau i'ch:
cyflwr iechyd
gwaith
arian
bywyd teuluol
Gallai unrhyw newidiadau effeithio ar faint o Lwfans Cyflogaeth a Chymorth y dylech ei gael neu ym mha grŵp rydych wedi’ch lleoli.
Pan fyddwch yn cyrraedd oedran Pensiwn y Wladwriaeth, dylai’r Adran Gwaith a Phensiynau atal eich Lwfans Cyflogaeth a Chymorth yn awtomatig. Os na fyddant yn atal eich Lwfans Cyflogaeth a Chymorth, cysylltwch â nhw a gwnewch yn siŵr eu bod yn gwybod eich bod wedi cyrraedd oedran Pensiwn y Wladwriaeth.
Gallwch wirio eich oedran Pensiwn y Wladwriaeth ar GOV.UK.
Dweud wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau am newid
Dywedwch wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau am unrhyw newidiadau drwy ffonio'r Ganolfan Byd Gwaith.
Pan fyddwch yn cysylltu, byddant yn gofyn am eich:
enw llawn
dyddiad geni
rhif Yswiriant Gwladol
Canolfan Byd Gwaith
Ffôn: 0800 169 0310
Ffôn testun: 0800 169 0314
Llinell Gymraeg: 0800 328 1744
Relay UK - os na allwch glywed neu siarad ar y ffôn, gallwch deipio'r hyn rydych am ei ddweud: 18001 yna 0800 169 0310
Gallwch ddefnyddio Relay UK gydag ap neu ffôn testun. Nid oes tâl ychwanegol i'w ddefnyddio. Dysgwch sut i ddefnyddio Relay UK ar wefan Relay UK.
Fideo Relay - os ydych yn defnyddio Iaith Arwyddion Prydain (BSL).
Gallwch ddysgu sut i ddefnyddio fideo Relay ar YouTube.
Dydd Llun i ddydd Gwener, 8am tan 5pm
Mae galwadau am ddim o’r rhan fwyaf o ffonau symudol a llinellau tir.
Os na allwch ffonio’r Ganolfan Byd Gwaith, ysgrifennwch at y cyfeiriad sydd ar y llythyrau a anfonodd yr Adran Gwaith a Phensiynau atoch.
Rhowch wybod i'r Adran Gwaith a Phensiynau o fewn mis
Dylech gysylltu â’ch Canolfan Cyngor ar Bopeth agosaf yn gyntaf. Gallai symud i Gredyd Cynhwysol olygu y byddwch mewn sefyllfa waeth. Hefyd, ni fyddwch yn gallu mynd yn ôl i Lwfans Cyflogaeth a Chymorth.
Dylech ddweud wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau am newid o fewn mis iddo ddigwydd, oni bai bod gennych reswm da – er enghraifft, os ydych:
yn yr ysbyty
yn ymdopi â phrofedigaeth
argyfwng teuluol
Os oes gennych reswm da dros ddweud wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau yn hwyr, mae gennych hyd at 13 mis i ddweud wrthynt.
Os bydd eich taliadau Lwfans Cyflogaeth a Chymorth yn cynyddu
Os bydd newid yn golygu y bydd eich taliadau Lwfans Cyflogaeth a Chymorth yn cynyddu, byddwch yn cael taliad wedi’i ôl-ddyddio i’r dyddiad y digwyddodd y newid. Dim ond os byddwch yn dweud wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau mewn pryd neu os oes gennych reswm da dros ddweud wrthynt yn hwyr y bydd hyn yn digwydd. Os byddwch yn dweud wrthynt yn hwyr heb reswm da, bydd eich taliad yn newid o'r dyddiad y dywedasoch wrthynt.
Os ydych chi'n meddwl y bydd eich taliadau Lwfans Cyflogaeth a Chymorth yn gostwng
Dylech ddweud wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau hyd yn oed os ydych yn meddwl y gallai newid olygu bod eich taliadau Lwfans Cyflogaeth a Chymorth yn mynd i lawr. Ni fyddwch yn arbed arian trwy roi gwybod amdano'n ddiweddarach.
Bydd yr Adran Gwaith a Phensiynau yn ôl-ddyddio’r newid i’ch taliadau i’r adeg pan ddigwyddodd y newid, nid pan fyddwch yn dweud wrthynt amdano. Os byddwch yn rhoi gwybod i’r Adran Gwaith a Phensiynau yn hwyr byddwch wedi cael gormod o Lwfans Cyflogaeth a Chymorth a bydd yn rhaid i chi ad-dalu’r gordaliad. Gelwir hyn yn ‘ordaliad’. Efallai y bydd yn rhaid i chi dalu cosb hefyd. Darganfyddwch sut mae'r Adran Gwaith a Phensiynau yn delio â gordaliadau.
Newidiadau y mae angen i chi roi gwybod amdanynt
Os nad ydych chi’n siŵr a oes angen i’r Adran Gwaith a Phensiynau wybod rhywbeth, mae’n well dweud wrthyn nhw beth bynnag.
Mae yna rai newidiadau y dylech chi ddweud wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau amdanynt bob amser.
Os bydd cyflwr eich iechyd yn newid
Mae angen i'r Adran Gwaith a Phensiynau wybod am newidiadau sy'n ymwneud â'ch cyflwr. Er enghraifft, os yw'n:
gwella
gwaethygu
newid i gyflwr arall
Gallai hyn effeithio ar p’un a ddylech fod yn y grŵp cymorth neu’r grŵp gweithgaredd cysylltiedig â gwaith.
Os byddwch yn newid swyddi neu’n dechrau gweithio
Rhowch wybod i’r Adran Gwaith a Phensiynau os ydych yn:
newid eich swydd
dechrau gweithio ar ôl i chi fod yn ddi-waith
Mae’n rhaid i chi ddweud wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau hyd yn oed os nad ydych wedi’ch asesu eto. Mae hyn yn golygu nad yw’r Adran Gwaith a Phensiynau wedi asesu a ddylech gael eich lleoli yn y grŵp gweithgaredd cysylltiedig â gwaith, y grŵp cymorth, neu a ydych yn ‘addas i weithio’.
Os ydych yn gweithio gormod o oriau neu yn ennill gormod, efallai y bydd eich Lwfans Cyflogaeth a Chymorth yn stopio. Gwiriwch pa waith allwch chi ei wneud wrth gael Lwfans Cyflogaeth a Chymorth.
Os ydych yn y grŵp gweithgaredd cysylltiedig â gwaith neu’r grŵp cymorth
Efallai y bydd yr Adran Gwaith a Phensiynau yn penderfynu eich ail-asesu chi. Mae hyn yn dibynnu ar ba fath o waith rydych wedi dechrau ei wneud a’r rheswm dros eich lleoli yn y grŵp gweithgaredd cysylltiedig â gwaith neu’r grŵp cymorth.
Ni ddylent eich ail-asesu dim ond oherwydd eich bod wedi cael swydd.
Os bydd eich trefniadau byw yn newid
Mae angen i’r Adran Gwaith a Phensiynau wybod am unrhyw newidiadau i’ch trefniadau byw. Er enghraifft, os ydych chi'n:
symud tŷ
mynd i’r ysbyty, i’r carchar neu i ddalfa gyfreithiol, neu adael unrhyw un o’r rhain
Os byddwch yn mynd dramor
Os ydych yn mynd dramor am lai na 4 wythnos, ni fydd yn effeithio ar eich Lwfans Cyflogaeth a Chymorth - ond dylech dal ddweud wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau.
Os ydych yn mynd dramor am 4 wythnos neu fwy yna mae’n rhaid i chi ddweud wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau. Os na wnewch hynny, gallai eich taliadau Lwfans Cyflogaeth a Chymorth ddod i ben oni bai eich bod:
cael triniaeth feddygol i chi eich hun neu i’ch plentyn
byw gydag aelod o’r lluoedd arfog
Os ydych yn mynd dramor am driniaeth feddygol, bydd yr Adran Gwaith a Phensiynau yn dweud wrthych am ba mor hir y gallwch barhau i hawlio Lwfans Cyflogaeth a Chymorth. Gallwch barhau i hawlio am hyd at 26 wythnos, neu mewn rhai achosion nid oes terfyn ar ba mor hir y gallwch barhau i hawlio.
Os bydd eich incwm yn newid
Mae’n rhaid i chi roi gwybod i’r Adran Gwaith a Phensiynau am unrhyw newid i’r arian sydd yn dod i mewn i’ch cartref. Mae hyn yn cynnwys arian o:
bensiynau
lwfansau cynghorwyr
yswiriant iechyd parhaol
gwaith
Gwiriwch pa waith y gallwch ei wneud tra’n derbyn Lwfans Cyflogaeth a Chymorth
Os nad ydych chi'n rhoi gwybod am newid
Os na fyddwch yn dweud wrth yr Adran Gwaith a Phensiynau am newid er eich bod yn gwybod y dylech, gallai fod yn dwyll.
Os bydd yr Adran Gwaith a Phensiynau yn dweud eich bod wedi cyflawni twyll, dylech gael cyngor cyfreithiol.
Adolygwyd y dudalen ar 27 Hydref 2026